محمدباقر شیرمهنجی

جایزه نوبل اقتصاد ۲۰۲۵ امسال به جوئل موکر، فیلیپ آگیون و پیتر هویت تعلق گرفت؛ پژوهشگرانی که با باز کردن «جعبه سیاه نوآوری»، رشد اقتصادی را نه حاصل انباشت سرمایه، بلکه نتیجه پویایی بی‌پایان تخریب خلاق، دانش و کارآفرینی دانستند.

توسعه هوش مصنوعی بدون حکمرانی داده، شبیه ساختن آسمان‌خراشی بر زمین سست است؛ ظاهری بلندپروازانه دارد اما در عمق، بی‌پایه و خطرناک است. بدون چارچوبی روشن برای مالکیت، اشتراک‌گذاری و حفاظت از داده‌ها، هر سرمایه‌گذاری در حوزه هوش مصنوعی محکوم به ناکامی است.

در شرایطی که اقتصاد ایران زیر سایه تحریم‌ها و تهدید فعال‌سازی «مکانیسم ماشه» قرار دارد، ضرورت تدوین یک «نقشه کلان راهبردی صنعت» بیش از هر زمان دیگری به یک مساله حیاتی ملی بدل شده است؛ راهبردی که فراتر از یک برنامه اقتصادی، به‌ مثابه دکترین امنیت ملی عمل کند.

در آستانه تحولی شگرف در میدان‌های نبرد، هوش مصنوعی با بازتعریف مفاهیمی چون قدرت، سرعت و بازدارندگی، به بازیگری تعیین‌کننده در امنیت بین‌الملل بدل شده است

جنگ فقط میدان نبرد ارتش‌ها نیست، بلکه میدان سنجش تاب‌آوری اقتصاد، نهادهای مالی و اجتماعی یک ملت است. در این میان، بخش خصوصی نه‌ فقط قربانی نخستین بی‌ثباتی‌ها، بلکه در صورت وجود حکمرانی هوشمند، به بازیگری کلیدی در مسیر مقاومت، بازسازی و نوآوری اقتصادی بدل می‌شود.

تصور منابع مالی بی‌پایان برای اسرائیل در جنگ‌های منطقه‌ای، حاصل روایتی اغراق‌آمیز است. تحلیل داده‌های اقتصادی و تصمیمات سیاسی در واشنگتن نشان می‌دهد که فشارهای بودجه‌ای، افزایش بدهی و محدودیت‌های داخلی آمریکا، نه‌ فقط ادامه جنگ ۱۲روزه با ایران را برای تل‌آویو دشوار کرد، بلکه از عوامل کلیدی در پذیرش آتش‌بس ژوئن ۲۰۲۵ بود.

در سال ۲۰۲۴، خروج سرمایه از ایران از طریق رمزارزها به رکورد تاریخی ۴.۱۸ میلیارد دلار رسید؛ رقمی که نشان‌دهنده رشد ۷۰ درصدی نسبت به سال گذشته و بیانگر تشدید بی‌اعتمادی مالی در پی تورم، کاهش ارزش ریال و تنش‌های ژئوپلیتیکی است.

برای تقویت ارزش پول ملی باید هم‌زمان به هر دو بخش حقیقی و اسمی اقتصاد توجه داشت و نگاه خطی تنها به متغیر نرخ ارز راه به جایی نمی‌برد.